Η λύση και η μη-λύση του Κυπριακού στην εποχή της βαρβαρότητας

Daphnos 3

Δάφνος Οικονόμου

Ομιλία στο συνέδριο «Η Αριστερά και το Κυπριακό», 13 Μάη 2017

 

Τα σημεία στα οποία θα αναφερθώ θα διατυπωθούν θετικά – χωρίς δηλαδή το οξυγόνο λέξεων όπως το «ίσως», το «μάλλον», ότι τα πράγματα «φαίνονται» ή «τείνουν», χωρίς εκείνο το απλό αλλά χρήσιμο «νομίζω».

Το σύνολο προορίζεται ως προβληματισμός, και, κατά κάποιο τρόπο, απολογούμαι προκαταβολικά για το ύφος.

1

Ο παγκόσμιος καπιταλισμός βρίσκεται σε παρατεταμένη κρίση• σε πλήρη ανάπτυξη από το 2007/08 – ήδη, δηλ., εδώ και μια ολόκληρη δεκαετία. Άλλοι εντοπίζουν τις αρχές της υφεσιακής πορείας στο 1974-76• άλλοι στις αρχές της δεκαετίας του 1980• στην εποχή της εισαγωγής του νεοφιλελεύθερου «μοντέλου». Άλλοι πάλι θέτουν ως αφετηρία το τέλος της δεκαετίας του 1980, στα 1989, στο σημείο πτώσης του Τείχους του Βερολίνου και της κατάρρευσης του Ανατολικού Μπλοκ• της κατάρρευση ενός ανύπαρκτου «σοσιαλισμού», βέβαια, που χρεωθήκαμε ωστόσο ως να επρόκειτο για πολύ υπαρκτός.

Οι διαφορετικές εκτιμήσεις για τις αφετηρίες της κρίσης που ζούμε σήμερα δεν είναι χωρίς σημασία. Εδώ όμως δικαιούμαστε να τις παρακάμψουμε καταφεύγοντας σε μια γενίκευση που ανήκει στον κατεξοχήν θεωρητικό του πολέμου, στον Carl Von Clausewitz: «Ο κάθε πόλεμος ξεκινά από το σημείο όπου σταμάτησε ο προηγούμενος». Πάνω-κάτω και η κάθε συστημική κρίση ξεκινά από εκεί όπου σταμάτησε η προηγούμενη.

2

Συχνά γίνεται αναφορά στα χρόνια του Μεσοπολέμου, στα χρόνια μετά το τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου και πριν το ξέσπασμα του Δεύτερου. Πρόκειται για μια χρήσιμη αναλογία, αφού αφορά την εποχή της προηγούμενης βαθύτερης οικονομικής κρίσης του συστήματος. Για να καταλάβουμε όμως καλύτερα το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα, είναι σκόπιμο να διευρύνουμε κάπως τον ιστορικό μας ορίζοντα.

3

Του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου προηγήθηκαν τέσσερεις δεκαετίες διαρκούς ειρήνης. Στρατιωτικές συγκρούσεις μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων υπήρχαν, αλλά αυτές διεξάγονταν εκτός ευρωπαϊκού εδάφους, στις τότε αποικίες. Με το τέλος της οικονομικής κρίσης του 1870-1890, η προοπτική ενός γενικευμένου ευρωπαϊκού πολέμου έμοιαζε απίθανη. Η τεχνολογία έκανε άλματα που απλώνονταν σε ολόκληρο τον κόσμο. Ήταν η περίοδος της Belle Époque, της Ωραίας Εποχής – ως που «αιφνίδια» φτάσαμε στον Αύγουστο του 1914.

Ανάλογη περίοδο διαρκούς οικονομικής άνθησης ξανασυναντούμε στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μετά τη λήξη – την πυρηνική λήξη – του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου. Η ειρήνη επί ευρωπαϊκού εδάφους από τότε υπήρξε, με 2-3  εξαιρέσεις, διαρκής, μέχρι τις μέρες μας.

Σε μια από αυτές, τις μη-προσδιοριστικές της συνολικής εικόνας εξαιρέσεις, θα αναφερθώ στη συνέχεια, αφού κατοχυρώσω το προφανές: Δεν εξέλειπαν αυτά τα 73 χρόνια «ειρήνης επί ευρωπαϊκού εδάφους» οι πόλεμοι στον υπόλοιπο πλανήτη: Κορέα, Βιετνάμ, Κουβανική κρίση, Αφγανιστάν, Σομαλία, αδιάκοπα στη Μέση Ανατολή, ο δεκαετής πόλεμος Ιράν-Ιράκ, κ.ο.κ.

Μιλούμε για την εποχή της «ισορροπίας του τρόμου» – μια εποχή τρόμου εκτός και εντός Ευρώπης, αλλά και σχετικής ισορροπίας ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις, όπως αυτές αναδείχθηκαν μέσα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο.

4

 Είναι μέσα στη «θαλπωρή» της υπαγωγής στο Δυτικό Κόσμο, και ενώ συνέτρεχαν η «ισορροπία του τρόμου» και η παρατεταμένη οικονομική άνθηση, που το Κυπριακό Πρόβλημα εκδηλώνεται τη δεκαετία του 1950. Αυτό ήταν το πλαίσιο της ίδιας της ίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, καθώς και των ελληνοτουρκικών πολέμων στο νησί το 1963/64, το 1967 και το1974• και των 70 ολόκληρων χρόνων διαπραγματεύσεων για «λύση» του προβλήματος. Η παράταση – η λεγόμενη «διαιώνιση» – του Κυπριακού οφειλόταν σημαντικά στα περιθώρια που έδινε στους συντελεστές του η σχετική σταθερότητα του παγκόσμιου συστήματος• απορροφώντας και αυτούς τους κραδασμούς μιας «επαπειλούμενης διάσπασης της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ».

5

Από την πρώτη επέμβαση των ΗΠΑ στο Ιράκ το 1991 ως τον Ρωσο-Ουκρανικό πόλεμο και τη σημερινή στρατιωτική σύγκλιση παγκόσμιων και περιφερειακών δυνάμεων στο έδαφος της Συρίας, μπήκαμε σε μια νέα περίοδο αποσταθεροποίησης.

Η «Λευκή Βίβλος για το μέλλον της Ευρώπης» του Jean-Claude Juncker μοιάζει περισσότερο με οδηγό ελεγχόμενης κατάρρευσης παρά με όραμα για το μέλλον της ΕΕ.

Καθόλου τυχαία, σήμερα, σε μια σειρά από κράτη αναδεικνύονται αυταρχικοί ηγέτες τύπου Τραμπ, ο Πούτιν νωρίτερα, Ερντογάν, κ.ο.κ. Ούτε είναι τυχαία η σημερινή επανεμφάνιση της ρατσιστικής και φασιστικής Δεξιάς ως σοβαρού διεκδικητή της εξουσίας.

Οι στρατιωτικοί ελιγμοί των ΗΠΑ στην Βορειοκινεζική Θάλασσα – ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα καπιταλιστικής συγκέντρωσης σήμερα – στέλνουν σήμα ότι από την «ισορροπία του τρόμου» έχουμε περάσει στον τρόμο της ανισορροπίας• πως οι άρχουσες τάξεις του πλανήτη δεν είναι ακριβώς «κύριες της κατάστασης».

6

Οπότε δεν είναι ούτε τυχαία που οι σημερινές διαπραγματεύσεις  στο Κυπριακό είναι τόσο τρικυμιώδεις, αλλά και νερόβραστες. Και, προπαντός, τόσο φορτισμένες με την απειλή μιας νέας ανάφλεξης.

Κάποιος Ε/κ πολιτικός (πραγματικά δεν έχει σημασία ποιος) συνόψισε τα πράγματα ως εξής: «Πρέπει να εντάξουμε το Κυπριακό στο μεγάλο γεωστρατηγικό και γεωπολιτικό παιγνίδι που διεξάγεται στην περιοχή μας».

Η κάθε πλευρά, με άλλα λόγια, είναι υποχρεωμένη από την ίδια τη φύση του συστήματος, να διεκδικήσει την ενίσχυση της θέσης της μέσα στη νέα, ρευστή και όλο και πιο βίαιη παγκόσμια κατάσταση. Τα περιθώρια υποχώρησης των πλευρών στο Κυπριακό συρρικνώνονται, καθώς καμιά πλευρά δεν μπορεί να διακινδυνεύσει την εξασθένιση της θέσης της.

Είναι σε αυτόν τον πλανήτη που διεξάγονται οι συνομιλίες. Η περιρρέουσα καχυποψία, άρα, είναι διάχυτη και στο τραπέζι των «κυπριακής ιδιοκτησίας» διαπραγματεύσεων.

Παράλληλα αναπτύσσεται μια χωρίς προηγούμενο κλιμάκωση της «διπλωματίας» κινήσεων: των γεωτρήσεων και της εξόρυξης του φυσικού αερίου, των περασμάτων των αγωγών, και των ταυτόχρονων και αλλεπάλληλων στρατιωτικών ασκήσεων γύρω, μέσα και πάνω από το νησί. Η Τουρκία βρίσκεται ήδη σε εμπόλεμη κατάσταση στα σύνορά της με τη Συρία• ενώ η Ελληνική πλευρά είναι προσηλωμένη στη διαμόρφωση άξονα Ελλάδας, Ισραήλ, Αιγύπτου και Κυπριακής Δημοκρατίας («στον οποίο προσμετρώνται και οι Κουρδικές δυνάμεις»): θυμίζω επί τροχάδην τις ασκήσεις «Ονήσιλος-Γεδεών», τις στρατιωτικές ασκήσεις Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ, Κύπρου-Αιγύπτου, κ.ο.κ. Είμαστε στο σημείο όπου έχει υπογραφεί «Αμυντική Συμφωνία» Κ.Δ.-Γαλλίας, ενώ ο Αναστασιάδης προσβλέπει δημόσια στη στήριξη του 6ου Αμερικανικού Στόλου. Και οι δύο πλευρές μιλούν ανοικτά για κίνδυνο «θερμού επεισοδίου», επιρρίπτοντας, βέβαια, την ευθύνη η μια στην άλλη.

Είναι οι απλοί άνθρωποι – Τ/κ και Ε/κ – που πλήρωσαν ακριβό τίμημα το 1963/64, το 1967 και το 1974. Δεν θα υπάρξει μεγαλύτερη αδικία από του να αφεθούν τα πράγματα να μας τυλίξουν σε μια νέα, ακόμα πιο ολέθρια σύρραξη, που αυτή τη φορά προδιαγράφεται να αφορά την Εγγύς και Μέση Ανατολή.

7

Για την Αριστερά – ιδιαίτερα σε αυτούς τους ταραγμένους καιρούς – η όποια προσέγγιση του Κυπριακού οφείλει να υποτάσσεται στην προσπάθεια διατήρησης συνθηκών «ειρήνης» (με την έννοια, έστω, του μη-πολέμου), με στόχο την οριστική απαλλαγή από την αντιδραστική λογική – τη λογική των καπιταλιστικών συμφερόντων – που βρίσκονται στον πυρήνα του. Αυτή η σκέψη προηγείται του φαινομενικά πιο «άμεσου» και «πρακτικού» διλήμματος «λύση ή μη-λύση;».

Δεν είναι ο όποιος διακανονισμός στο Κυπριακό, η όποια «λύση», και, προπαντός, η όποια εποχή επίτευξής της, που μπορούν να διασφαλίσουν την ειρήνη στο νησί.

Μερικοί στο χώρο της Ε/κ Αριστεράς – όλως καλοπροαίρετα – προσβλέπουν σε μια νέα «Συνθήκη της Λοζάνης» στο Κυπριακό (1923 – τέλος Μικρασιατικού πολέμου). Ο κίνδυνός όμως να εισπράξουμε τελικά μια νέα «Συνθήκη των Βερσαλλιών» (1919) είναι πολύ υπαρκτός• μια «λύση» – ένα νέο διακανονισμό – που να επισπεύδει αντί να αποτρέπει την νέα θερμή αναμέτρηση.

Δεν είναι όμως ούτε λίγοι στο χώρο της Ε/κ Αριστεράς που με αφετηρία τη διατήρηση της υφιστάμενης «ειρήνης», προσχωρούν στην αντίληψη της «μη-λύσης», της συντήρησης δηλ. του στάτους κβο• όπου η «Κυπριακή Δημοκρατία είναι το μόνο αναγνωρισμένο, νόμιμο κράτος στο νησί».

Το Κυπριακό όμως στη βάση της κοινωνίας είναι επίσης ζήτημα στοιχειώδους δημοκρατίας. Οι Τ/κ που γεννήθηκαν με την ίδρυση του κράτους του 1960 όχι μόνο δεν είχαν ποτέ ουσιαστική πρόσβαση στα δικαιώματα που απορρέουν από αυτή τη «νομιμότητα», αλλά, αντίθετα, υπήρξαν τα διαχρονικά της θύματα – θύματα μιας οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής απομόνωσης που ξεπερνά ήδη τον μισό αιώνα διάρκειας. Κανένας Ε/κ αριστερός δεν δικαιούται να θεωρεί συνδρομή του στην ειρήνη τη συνέχιση αυτής της απομόνωσης των Τ/κ.

Το θέτω ευθέως: το δίλημμα «ή λύση του Κυπριακού ή διχοτόμηση» είναι ελλιπές, περιέχει μια Ε/κ προκατάληψη. Γιατί και η διχοτόμηση μπορεί να είναι μια μορφή «λύσης». Ούτε την προκρίνω, ούτε δεν την προκρίνω. Την εντοπίζω.

Το κρίσιμο στις μέρες μας δεν είναι τόσο η μορφή της «λύσης» όσο το ποιες κοινωνικές τάξεις θα την εφαρμόσουν• σε ποιο οικονομικό και διεθνές περιβάλλον και στη βάση ποιων εσωτερικών πολιτικών και κοινωνικών συσχετισμών – είναι η ίδια η εποχή.

8

Σήμερα βρικολακιάζουν ταυτόχρονα φαινόμενα που προέκυψαν στο παρελθόν σε διαφορετικούς χρόνους: πριν το ξέσπασμα του Α’ Π.Π., κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, καθώς και κατά το τέλος του Β’ Π.Π.

Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα σύνθετη και αντιφατική. Και συχνά κινείται με ιλιγγιώδεις ταχύτητες. Αξιοσημείωτα, όμως, ενώ οι άρχουσες τάξεις του πλανήτη βρίσκονται ξανά σε βαθύτατη κρίση, δεν είμαστε μάρτυρες του κύματος μαζικών απεργιών που σημειώθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1930.

Η βίαιη νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση στους χώρους εργασίας, οι αναγκαστικές αφυπηρετήσεις και τα σταθερά ψηλά ποσοστά ανεργίας έχουν πλήξει την αυτοπεποίθηση της εργατικής τάξης. Και αφού σε αυτή την ενότητα ακολουθούν σχετικοί ομιλητές, να πω πως για την ανατροφοδότηση αυτού του κύκλου ταξικής ηττοπάθειας ευθύνη έχουν και οι ηγεσίες των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Ας το καταλάβουμε: την «τριμερή συνεργασία» την έχει σκοτώσει ο νεοφιλελευθερισμός.

9

Θα ισχυριστώ ότι σήμερα οι ιδέες της Αριστεράς συναντούν – για λόγους σχεδόν αντικειμενικούς – ένα  μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας απ’ ότι για δεκαετίες. Αυτό όμως δεν είναι αρκετό. Η ανεπάρκεια του αντανακλάται στα εκλογικά αποτελέσματα στην καρδιά της Ευρώπης. Ιδιαίτερα σε εποχές κρίσης, δεν είναι απλά οι αριθμοί που μετρούν, αλλά οι συνολικές δυναμικές που αναπτύσσονται – η συνισταμένη των συγκρουόμενων δυνάμεων. Αυτές βγάζουν τη δική μας πλευρά, επί του παρόντος, στο πλην. Ζούμε στην εποχή της κινεζικής κατάρας, «ζούμε σε καιρούς ενδιαφέροντες». Χωρίς τυμπανοκρουσίες, «ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από τον πλανήτη…» Το σε τι θα μετουσιωθεί αυτό το φάντασμα παραμένει, ευτυχώς, και δική μας υπόθεση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.